नमस्कार मित्रमैत्रिणींनो!

आजच्या लेखाचे शीर्षक वाचून असे वाटले असेल की आपण खाद्यपदार्थांशी संबंधित काही वाचणार आहोत. तुमचा अंदाज बरोबर आहे. आज आपण मानसशास्त्राच्या एका वेगळ्या शाखेबद्दल चर्चा करणार आहोत. या विषयावर आयुर्वेदात सखोल संशोधन झालेले आहे आणि त्याच संशोधनावर आपली प्राचीन खाद्यसंस्कृती आधारित आहे.

याला आपण ‘आहाराचे मानसशास्त्र’ किंवा ‘फूड सायकॉलॉजी’ असे म्हणतो.

पाश्चात्य देशांमध्ये साधारणपणे विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला याबाबत संशोधन होऊ शकते का यावर विचार सुरू झाला. त्यानंतर या विषयावर पुढे संशोधन झाले आणि ही शाखा विकसित झाली.

फूड सायकॉलॉजी म्हणजे नक्की काय?

आपल्या रोजच्या अन्नग्रहणाचा आपल्या मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम, काही मानसिक आजारांमध्ये ठराविक पदार्थ खाण्याची इच्छा होणे तसेच विशिष्ट आहार पाळल्यास मानसिक आजारांमध्ये होणारी सुधारणा किंवा बिघाड याचा अभ्यास आहार मानसशास्त्रात केला जातो.

भारतामध्ये अन्न मानसशास्त्राचे संशोधन आयुर्वेदीय काळामध्ये झालेले होते. असे असले तरी आपल्या खाद्यजीवनात सातत्याने होत असलेल्या बदलांमुळे पुन्हा संशोधनाची गरज भासत आहे.

मॉडर्न सायकॉलॉजीमध्ये समुपदेशन करताना आजारानुसार जीवनशैलीतील बदलांबरोबरच आहाराचे काही नियम सांगितले जातात. यामुळे मानसिक आजार लवकर बरे होण्यास मदत होते.

अन्न आणि मानसिक आरोग्य यांचा संबंध

आपल्या अन्नग्रहणाचा आणि मानसिकतेचा काय संबंध असतो याबद्दल आपण आता चर्चा करूया.

घरातील ज्येष्ठ मंडळी कोणताही पदार्थ अतिप्रमाणात खाण्यापासून रोखतात. याचे कारण म्हणजे कोणताही पदार्थ अतिप्रमाणात खाल्ल्यास त्याचा मन आणि शरीर या दोन्हींवर वाईट परिणाम होतो.

अतितिखट खाल्ल्याने पित्त वाढते. पित्त वाढल्यामुळे शारीरिक त्रास तर होतातच, पण त्याचबरोबर अँक्झायटी, अतिचिडचिड, विनाकारण काळजी वाटणे आणि शब्दांवर ताबा न राहणे असे मानसिक परिणामही होऊ शकतात.

सध्याच्या संशोधनानुसार सतत अतितिखट खाण्यामुळे पुढील आयुष्यात अल्झायमर किंवा डिमेन्शिया सारखे आजार होण्याची शक्यता वाढते.

अतिआंबट, अतिमसालेदार आणि अतिखारट पदार्थ खाल्ल्यानेही मानसिक त्रास होऊ शकतो.

मीठ, साखर आणि मानसिक आरोग्य

काही मसाले आणि मीठ हे नैसर्गिक अँटी-डिप्रेसंट मानले जातात. अतिशय थकवा किंवा मानसिक ताण असल्यास मीठ-साखर पाणी घेतल्याने तात्पुरता उत्साह येतो.

मात्र सतत जास्त प्रमाणात मीठ घेतल्यास डिप्रेशन होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे लोणचे, पापड आणि खारट पदार्थ नियंत्रित प्रमाणात खाणे आवश्यक आहे.

फास्ट फूड आणि मानसिक आरोग्य

अनेक घरांमध्ये तळलेले पदार्थ अतिप्रमाणात खाल्ले जातात. तसेच पॅकेज्ड आणि फास्ट फूड (वेफर्स, फ्राईज, बिस्किटे, पिझ्झा, बर्गर इ.) सतत खाल्ल्याने लहान मुलांमध्ये आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये मानसिक आजारांचे प्रमाण वाढते.

यामुळे मुलांमध्ये डिप्रेशन, मूड स्विंग्स आणि अँक्झायटी होण्याचा धोका वाढतो. तसेच स्थूलता आणि हार्मोनल असंतुलनाचा त्रासही होऊ शकतो.

अतिगोड खाण्याचे परिणाम

संशोधनानुसार अतिगोड खाणाऱ्या व्यक्तींच्या मेंदूतील रसायनांवर त्याचा परिणाम होतो. त्यामुळे विविध मानसिक आजार होण्याचा धोका वाढतो.

मानसिक आजारात काही लोकांना बरे वाटण्यासाठी पुन्हा गोड खाण्याची इच्छा होते. यामुळे त्यांना तात्पुरते बरे वाटते, पण दीर्घकाळात त्रास वाढतो.

आयुर्वेदानुसार अतिगोड खाण्याचे परिणाम म्हणजे —
अतिझोप, आळस, अभ्यासाकडे दुर्लक्ष, तसेच व्यसनाधीनता आणि स्मरणशक्ती कमी होणे.

चुकीचा आहार आणि मानसिक ताण

बदलत्या आणि बैठ्या जीवनशैलीमुळे आधीच मानसिक आजार वाढत असताना चुकीच्या आहारामुळे मानसिक आणि शारीरिक दोन्ही आजार वाढत आहेत.

फास्ट फूड तसेच पचायला जड आणि पारंपरिक आहारापेक्षा खूप वेगळा आहार घेतल्याने मानसिक आजारांचा धोका वाढतो.

आपण लहानपणी जे अन्न खात होतो ते बहुतेकदा पारंपरिक अन्न असते. आपल्या शरीराला त्या आहाराची सवय पिढ्यानपिढ्या असते.

त्यामुळे आहारात बदल करायचे असल्यास संपूर्ण आहार बदलण्याऐवजी फक्त हानिकारक पदार्थ बदलणे योग्य ठरते. तसेच आपल्या शारीरिक श्रमानुसार आहारात बदल करण्यासाठी आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

मानसिक ताण आणि खाण्याची सवय

डिप्रेशन आणि अँक्झायटीसारख्या आजारांमध्ये काही लोकांना ताण आल्यावर सतत खाण्याची सवय लागते. ते बहुतेकदा पचायला जड पदार्थ खातात आणि त्यामुळे वजन वाढते.

वजन वाढल्यामुळे त्यांना आणखी ताण येतो आणि ते पुन्हा खाण्याकडे वळतात. अशा वेळी जवळच्या लोकांनी त्यांची थट्टा करण्याऐवजी मानसोपचार आणि समुपदेशनासाठी प्रोत्साहित करणे गरजेचे असते.

चुकीच्या आहारामुळे आणि अचानक आहारात होणाऱ्या बदलांमुळे महिलांमध्ये हार्मोनल असंतुलन होऊ शकते. त्यामुळे वजन वाढणे आणि हार्मोनल समस्या यांचे दुष्टचक्र निर्माण होते.

मानसिक आरोग्य आणि आहार यासंबंधीचे अजून काही महत्त्वाचे पैलू आपण पुढील भागात पाहू.

योग्य आहार ही सुदृढ मनाची गुरुकिल्ली आहे.

गायत्री जोशी
समुपदेशक