नमस्कार मित्रमैत्रिणींनो!

गेल्या भागात आपण आहार मानसशास्त्राची ओळख करून घेतली. आहार मानसशास्त्र भारतात नवीन नसले तरी काही हजार वर्षे आपण त्याचा अवलंब देव-धर्माच्या नावावर करत आलो असल्याने त्यामागील कार्यकारणभाव आपल्याला स्पष्टपणे माहिती नाही. त्याचबरोबर त्यातील काही भाग हा काळानुसार कालबाह्य झालेला आहे, तरीही आपण आजही तो पाळतो. त्यामुळे अनेक त्रास आपल्याला सहन करावे लागतात. तसेच आपल्या सोयीनुसार त्यात अनेक बदल केल्यामुळेही त्याचे फायदे न होता तोटे होतात.

आपल्यापैकी अनेकजण विविध प्रकारचे उपवास करत असतात. मॉडर्न फूड सायकॉलॉजी आणि आयुर्वेद या दोन्ही शास्त्रांनुसार संतुलित आहार हा मानसिक आरोग्यासाठी महत्त्वाचा घटक मानला जातो. मात्र आपल्याकडे मानसिक समाधानासाठी अनेकजण उपवास करतात आणि उपवासाच्या दिवशी सर्वाधिक तेलकट आणि जड अन्न घेतात.

मुळात उपवास हा मनःशांतीसाठी असतो आणि त्याचे नियमही तसेच आहेत — साधे अन्न खावे, शक्य असल्यास फळे खावीत, जास्त अंगमेहनतीची कामे करू नयेत आणि शक्य असल्यास मौन पाळावे. तरच त्याचा खरा उपयोग होतो.

पण प्रत्यक्षात उपवासाच्या दिवशी पचायला जड आणि आरोग्यास अपायकारक पदार्थांची रेलचेल असते.

या पदार्थांमुळे पित्त वाढते. परिणामी अँक्झायटी वाढणे, चिडचिड वाढणे असे मानसिक परिणाम होऊ शकतात.

याउलट काहीजण अजिबात न खाता किंवा पाणीही न पिता उपवास करतात. याचे मानसिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतात. विशेषतः असे उपवास वारंवार केले जात असतील तर डिप्रेशन येण्याची शक्यता वाढते. तसेच आधीच डिप्रेशन किंवा अँक्झायटीचा त्रास असेल तर त्यातील गुंतागुंत वाढू शकते.

त्याचा परिणाम म्हणून सांधेदुखी, डोकेदुखी, अ‍ॅलर्जिक सर्दी, काही वेळा सूर्यास्तानंतर कणकण आणि अंगदुखी असे त्रास दिसून येतात. या आजारांचे ठोस कारण अनेकदा सापडत नाही. ते भुकेच्या भीतीमुळे होणारे मनोदैहिक आजार असतात.

अशा वेळी उपवास बंद करून साधे अन्न घ्यावे. शक्यतो भात, मुगाची बिनमसाल्याची खिचडी, चिकन किंवा मटणाचे पातळ सूप, वाफवलेल्या हिरव्या भाज्या, उकडलेला बटाटा आणि मोजके मसाले घातलेले मासे हे उत्तम आहार ठरू शकतात.

उपवास करत असाल तर त्या दिवशी चहा, कॉफी, सिगारेट, तंबाखू आणि तत्सम पदार्थ घेऊ नयेत.

हार्वर्ड विद्यापीठाच्या संशोधनात असे आढळून आले आहे की अनेकदा चुकीच्या खाण्याच्या सवयींमुळे मानसिक आजार होतात. तसेच मानसिक आजार असताना आहाराच्या चुकीच्या सवयी असल्यास आजार अधिक वाढू शकतो.

या संशोधनात असे दिसून आले आहे की Omega-3, Vitamin B-12, Zinc, Potassium आणि सुपाच्य प्रथिने हे घटक मानसिक आजारांना प्रतिबंध करण्यात मदत करतात. तसेच मानसिक आजार असताना आहारात या घटकांचा समावेश केल्यास आजार लवकर बरा होण्यास मदत होते.

चुकीच्या खाण्यामुळे वजन वाढते आणि ते कमी करण्यासाठी अनेकजण अतिशय कठोर नियंत्रण किंवा फॅड डायट्स वापरतात. यामुळे कुपोषण होऊन शारीरिक आजार तर होतातच, पण मानसिक ताणही वाढतो.

अशा वेळी आमच्याकडे समुपदेशनासाठी येणाऱ्या व्यक्तींना समुपदेशनासोबत आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यायला सांगितले जाते. यामुळे वजन कमी होण्यास मदत होते आणि योग्य आहाराच्या सवयीही लागतात.

`मेडिकल न्यूज टुडे` या आरोग्यविषयक संकेतस्थळाच्या अभ्यासानुसार मैद्याचे पदार्थ, तळलेले आणि अतितिखट पदार्थ, अतिमसालेदार पदार्थ, कोल्ड ड्रिंक्स, चहा-कॉफीचे अतिप्रमाणात सेवन, चॉकलेट्स तसेच Omega-6 जास्त प्रमाणात असलेली रिफाइंड तेल (जसे सूर्यफूल आणि मक्याचे तेल) सतत वापरल्यास मेंदूच्या कार्यात बिघाड होण्याची शक्यता वाढते. त्याचबरोबर डिप्रेशनचा त्रासही होऊ शकतो.

अॅनोरेक्सिया नर्वोसा आणि ब्युलिमिया नर्वोसा हे दोन मानसिक आजार पूर्णपणे आहाराशी संबंधित आहेत.

अॅनोरेक्सियामध्ये व्यक्तीला आपण खूप जाड आहोत असे वाटत राहते आणि बारीक होण्यासाठी आहारावर अतिशय नियंत्रण ठेवले जाते किंवा अजिबात खाणे टाळले जाते. त्यामुळे कुपोषणाचा गंभीर आजार होतो.

संशोधनानुसार अॅनोरेक्सिया असणाऱ्या सुमारे २५% रुग्णांना आत्महत्येचे विचार येतात.

भारतामध्ये महिलांमध्ये अॅनोरेक्सियाचे प्रमाण जास्त आहे. आपल्या समाजात कमी खाणारी स्त्री चांगली मानली जाते; पण कुपोषणामुळे थायरॉईड, मासिक पाळीचे विकार, शरीराची अपुरी वाढ आणि वंध्यत्व यांसारखे त्रास होऊ शकतात.

या समस्यांमुळे केवळ त्या स्त्रीचेच नव्हे तर तिच्या कुटुंबातील इतर व्यक्तींचेही मानसिक आरोग्य प्रभावित होते. अशा वेळी योग्य मानसोपचार, समुपदेशन आणि आहारतज्ज्ञांचे मार्गदर्शन यामुळे या आजारातून पूर्णपणे बाहेर पडता येते.

ब्युलिमिया या आजारामध्ये अतिखाणे आणि नंतर खाल्लेले अन्न उलटी करून किंवा जुलाबाची औषधे घेऊन शरीराबाहेर टाकणे असा प्रकार घडतो.

ब्युलिमियामागे घरातील सतत होणारी तुलना, कमी लेखले जाणे, शारीरिक हिंसा किंवा लैंगिक अत्याचार यांसारख्या कारणांमुळे निर्माण झालेला न्यूनगंड (low self-esteem) असतो.

या कारणांमुळे व्यक्ती ताण आल्यावर अतिखाणे, तळलेले किंवा गोड पदार्थ खाणे किंवा चहा-कॉफीचे अतिसेवन करू लागते. त्यामुळे वजन वाढते आणि ते कमी करण्यासाठी उलट्या करणे किंवा जुलाबाची औषधे घेणे असे दुष्टचक्र सुरू होते.

अनेकदा मद्यपानाची सवयही लागते. अशा वेळी कुटुंबापासून दूर शांत आणि आधार देणाऱ्या वातावरणात राहणे, योग्य आहाराच्या सवयी लावून घेणे आणि समुपदेशन घेणे यामुळे यातून बाहेर पडणे शक्य होते.

गेल्या आठवड्यात आलेल्या प्रतिक्रियांमध्ये एक प्रश्न वारंवार विचारला गेला — अन्नामुळे इतका फरक कसा पडू शकतो?

याचे सोपे उत्तर असे आहे — अन्नामुळे शरीर बनते. अन्न योग्य असेल तर शरीर सुदृढ राहते आणि शरीर सुदृढ असेल तर मनही प्रसन्न आणि निरोगी राहते.

म्हणूनच,

योग्य आहार ही सुदृढ मनाची गुरुकिल्ली आहे.

गायत्री जोशी
समुपदेशक