नमस्कार मित्र मैत्रिणींनो,

आपण मानसिक आरोग्याच्या अनेक पैलूंविषयी गेले काही महिने बोलत आहोत. या काळात अनेकांचे फोन आले आणि त्यांनी विविध प्रश्न विचारले. त्यातील काही प्रश्न आपण आपल्या विविध विषयांच्या ओघात घेतले, तरी अनेक प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहेत. आज आपण या प्रश्नांबद्दल चर्चा करणार आहोत.

मानसिक आजार म्हणजे वेड लागणे का?

मला नेहमी विचारला जाणारा हा एक सामान्य प्रश्न आहे. याचे उत्तर नकारार्थी आहे. वेड लागणे हे आपण जे चित्रपटांमध्ये पाहतो ते मानसिक आजारांचे अतिरंजित रूप असते. खरं तर सामान्यपणे सव्वीस पैकी एका व्यक्तीला मानसोपचाराची गरज असते. तर आपल्या संपूर्ण लोकसंख्येच्या साडेसात टक्के लोकांना विविध मानसिक आजार असतात. जवळजवळ शंभर टक्के लोकसंख्या कोणत्या ना कोणत्या तणावपूर्ण परिस्थितीतून गेलेली असते. अशावेळी काही लोकांना समुपदेशन, विविध उपचार पद्धती किंवा मानसोपचारांची गरज भासते. काही ठराविक काळ उपचार घेतल्यावर या व्यक्ती सामान्य आयुष्य जगू शकतात.

मात्र उपचार घेणाऱ्या व्यक्तीच आजारी असतात असे नाही. तर विविध मानसिक ताण लपविणाऱ्या किंवा भावना दडपणाऱ्या व्यक्तींना हे आजार होण्याची शक्यता जास्त असते. एखाद्या गोष्टीची अवाजवी भीती वाटणे, सतत चिडचिड होणे, अति खाणे किंवा अजिबात न जेवणे ही लक्षणे दिसत असतील तर आपल्या फॅमिली डॉक्टरांना त्याची कल्पना द्या.

मानसिक ताण हा फक्त शहरातील लोकांनाच असतो का?

नाही. मानसिक ताण हा सर्वव्यापी आहे. मुळात मानसिक ताण येण्याचे महत्त्वाचे कारण म्हणजे अपेक्षाभंग होणे. आपला अपेक्षाभंग झाला की आपल्याला वाईट वाटते, दुःख होते आणि चिडचिड होते. अपेक्षाभंग प्रत्येकाचाच होतो. त्यामुळे मानसिक ताणाबद्दल शहर आणि ग्रामीण भाग असा कोणताही फरक करता येत नाही.

शहरांमध्ये अनेकदा अनोळखी लोक भेटतात किंवा सगळेच मित्रमैत्रिणी तुमच्या कुटुंबाला ओळखतात असे नसते, त्यामुळे त्यांच्याकडे मन मोकळे करणे सोपे जाते. ग्रामीण भागात मात्र बहुतेक जण एकमेकांना ओळखत असल्याने आपले मन कोणाकडे मोकळे करायचे असा प्रश्न पडतो. त्यामुळे कधी कधी जास्त मानसिक ताण येऊ शकतो.

मानसिक आजार महिलांना अधिक होतात का?

होय. मुलगी जन्माला आल्यापासून तिच्यावर अनेक बंधने घातली जातात. परिणामी घरातील समवयस्क मुलगे आणि स्वतःमध्ये सतत तुलना करण्याची सवय लागते. यामुळे अनेकांना न्यूनगंडाचा त्रास होतो. त्याचबरोबर मुलींच्या आहाराबाबत अनेक गैरसमज असल्याने मुलींना कुपोषणाचा त्रास होतो. कुपोषणामुळे जसे ऍनिमिया, लो ब्लड शुगर किंवा शारीरिक वाढ पुरेशी न होणे असे त्रास होतात, तसेच हार्मोन्ससंबंधित आजारही होऊ शकतात. त्यामुळे मानसिक आजार होण्याची शक्यता वाढते.

तसेच मासिक पाळीच्या आधी काही दिवस चिडचिड होणे, भूक न लागणे किंवा अति खाणे, रडू येणे असे त्रास होऊ शकतात. हे त्रास प्रमाणापेक्षा जास्त होत असतील तर अशावेळी समुपदेशन घेणे गरजेचे ठरते.

महिलांच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारा अजून एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे गर्भारपण आणि बाळंतपण. गर्भारपणात आधीच भावी माता ताणाखाली असते. त्यात आपल्या कडे प्रत्येक जण त्या स्त्रीला वेगवेगळ्या सूचना देत असतो. सूचना देणाऱ्या प्रत्येकाचा आग्रह असतो की त्यांच्या सूचनांचे पालन व्हावे. मात्र शारीरिक स्थितीमुळे ते दरवेळी शक्य होत नाही. त्यामुळे ताण निर्माण होतो. कित्येकदा हा ताण बाळंतपणानंतरही राहतो. भारतातल्या पाचपैकी एका स्त्रीला बाळंतपणानंतर डिप्रेशनचा त्रास होतो.

महिलांच्या मानसिक आरोग्याला बाधा आणणारी आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे लग्नानंतर सासरच्या अपेक्षा. लग्नानंतर नोकरी करणे अपेक्षित असले तरी घरकामाची जबाबदारीही सांभाळण्याची अपेक्षा असते. त्यामुळे शारीरिक ओढाताण होते. अपुरा आहार, अपुरी झोप आणि जास्त शारीरिक श्रम यामुळे डिप्रेशन किंवा ऍन्झायटी होण्याची शक्यता वाढते. या काळात जोडीदाराने साथ दिली नाही तर नात्यांमध्ये तणाव निर्माण होऊ शकतो आणि काही वेळा नाती तुटूही शकतात.

पाळी जाण्याच्या काळातही अनेक मानसिक त्रास होऊ शकतात. अशावेळी योग्य आहार, पोषण आणि समुपदेशनामुळे त्रास कमी होतो.

समुपदेशनाचे शुल्क असते का?

होय. इतर कोणत्याही उपचारांप्रमाणे समुपदेशनासाठीही शुल्क आकारले जाते. ते आजाराच्या तीव्रतेनुसार आणि गरजेनुसार असते.

ज्येष्ठांना मानसिक ताण का येतो?

ज्येष्ठांना मानसिक ताण येण्याची गरजच काय असा प्रश्न अनेकदा विचारला जातो. नोकरी संपेपर्यंत शरीर थकलेले असते. अनेकजण नोकरी संपल्यानंतर आपली काही स्वप्ने पूर्ण करू असे ठरवून बचत करतात किंवा मनसुबे आखतात. मात्र नोकरी संपेपर्यंत ही स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी लागणारी शारीरिक ऊर्जा कमी झालेली असते. त्यामुळे अपेक्षाभंग होतो आणि ताण वाढतो.

अनेकदा निवृत्तीनंतर जोडीदारासोबत शांत आयुष्य जगायचे असते, पण काही वेळा दुर्दैवाने जोडीदार आजारी असतो किंवा मृत्यू पावलेला असतो. अशावेळी एकटेपणाचा ताण वाढतो.

तसेच अनेक वर्षे सतत कामात गुंतलेले असलेले लोक निवृत्तीनंतर वेळ कसा घालवायचा या प्रश्नाने त्रस्त होतात. त्यामुळे डिप्रेशन किंवा इतर मूड डिसऑर्डर होऊ शकतात.

हल्ली ज्येष्ठांना एका नव्या ताणाला सामोरे जावे लागते. नवीन आलेले तंत्रज्ञान त्यांना सहज वापरता येत नाही. अनेकदा ते शिकवणारे कोणी नसते किंवा अफवांमुळे नव्या तंत्रज्ञानावर त्यांचा विश्वास बसत नाही. कधी कधी तरुण पिढीकडून त्यांची थट्टा केली जाते. त्यामुळे त्यांना न्यूनगंड येऊ शकतो.

याच काळात विविध शारीरिक व्याधीही सोबत करत असतात. अनेकदा निद्रानाशाचा त्रास सुरू होतो. हा त्रास अनेकदा सततच्या चिंतेमुळे झालेला असतो. अशा वेळी योग्य आहार, पुरेसा व्यायाम, योग्य मानसोपचार आणि समुपदेशनामुळे आयुष्याचा संध्याकाळ आनंदी होऊ शकतो.

आपले प्रश्न महत्त्वाचे आहेत. ते जरूर विचारा.

गायत्री जोशी
समुपदेशक