नमस्कार मित्र मैत्रिणींनो,

गेल्या भागात आपण तुम्ही विचारलेले काही प्रश्न घेतले होते, मात्र अजून काही प्रश्न अनुत्तरित राहिले आहेत.

त्यातील एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे — मानसिक आजार बरे होतात का?

होय. मानसिक आजार आणि शारीरिक आजार यामध्ये फारसा फरक नसतो. आपल्या समाजात मुळात आजार — मग तो मानसिक असो किंवा शारीरिक — लपवण्याची किंवा त्याकडे दुर्लक्ष करण्याची प्रवृत्ती असल्याने आजार वाढत जातो आणि त्यातून बरे व्हायला वेळ लागू शकतो.

त्याचबरोबर एक महत्त्वाची गोष्ट अशी आहे की जसे काही दुर्मिळ शारीरिक आजार असतात तसेच काही मानसिक आजारही दुर्मिळ आणि गंभीर असतात. त्यामुळे ते पूर्णपणे बरे होणे कठीण असू शकते किंवा त्यासाठी दीर्घकालीन उपचारांची गरज भासू शकते. जसे शारीरिक आजारांचे चुकीचे निदान होऊ शकते तसेच मानसिक आजारांचेही चुकीचे निदान किंवा उपचार होऊ शकतात. अशावेळी शंका आल्यास दुसऱ्या तज्ज्ञांचा सल्ला (सेकंड ओपिनियन) जरूर घ्यावा.

परंतु सामान्य लक्षणे असतानाच तज्ज्ञांचा सल्ला आणि योग्य उपचार घेतल्यास अनेक मानसिक आजार पूर्णपणे बरे होऊ शकतात. आणि जर आजार गंभीर असेल तर त्याची वाढ रोखण्यात आपण यशस्वी होऊ शकतो.

कोणत्याही अमली पदार्थाचे व्यसन हा मानसिक आजार आहे का?

होय. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मापदंडानुसार अमली पदार्थांचे व्यसन हा मानसिक आजार मानला जातो. तसेच काही मानसिक आजारांमुळेही व्यसन जडू शकते. अशावेळी मूळ कारण शोधून त्यावर योग्य औषधोपचार सुरू केल्यास व्यसनाधीनतेपासून मुक्तता मिळू शकते.

तसेच हल्ली नव्या संशोधनामुळे उपलब्ध झालेल्या उपचार पद्धतींमुळे व्यसन असलेल्या व्यक्तींना प्रत्येक वेळी व्यसनमुक्ती केंद्रात ठेवणे आवश्यक असते असे नाही.

म्हणून आपल्या आसपास कोणाला काही व्यसन असल्यास ते मानसिक आजार आहे का किंवा एखाद्या मानसिक आजाराचे लक्षण आहे का हे तपासणे महत्त्वाचे असते. योग्य सल्ला आणि उपचार घेतल्यास ती व्यक्ती सामान्य आयुष्य जगू शकते.

वयात येणाऱ्या मुलांना मानसिक आजार होऊ शकतात का?

विकासात्मक मानसशास्त्रानुसार कोणत्याही वयात मानसिक आजार होऊ शकतात. त्याचबरोबर मानसशास्त्र असेही सांगते की आयुष्यात काही ठराविक काळात किंवा ठराविक प्रसंगी मानसिक ताण येण्याची शक्यता अधिक असते. वयात येणाऱ्या मुलांना मानसिक ताण येण्याची शक्यता इतरांपेक्षा अधिक असते.

या काळात शरीरात बदल होत असतात तसेच लैंगिक संप्रेरके (सेक्स हार्मोन्स) सक्रिय होत असतात. त्यामुळे मुलांना स्वतःमध्ये होणाऱ्या बदलांविषयी अनेक प्रश्न पडतात.

त्याचबरोबर त्यांच्या आसपासच्या भिन्नलिंगी व्यक्तींविषयीही त्यांना कुतूहल वाटू लागते. या काळात शिक्षण आणि करिअर यासंबंधी महत्त्वाचे निर्णय घ्यायचे असतात. अशावेळी मुलांच्या प्रश्नांना योग्य उत्तरे देणे गरजेचे असते. जर तुम्हाला सर्व प्रश्नांची उत्तरे देता येत नसतील तर विषयाशी संबंधित वैज्ञानिक पुस्तके वाचायला द्यावीत किंवा वैद्यकीय तज्ज्ञांची मदत घ्यावी.

करिअरशी संबंधित निर्णय घेताना मुलांवर कोणताही दबाव किंवा जबरदस्ती करू नये. आपल्या काळात आपण पालकांचे ऐकले असेल, पण नवीन पिढीच्या स्वतःच्या वेगळ्या संकल्पना असू शकतात. अशावेळी त्यांच्या विचारांना मोडून काढण्याऐवजी ते नेमके काय आहेत हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.

आजकाल कोणत्याही विषयाबद्दलची माहिती इंटरनेटवर सहज उपलब्ध असते. ती माहिती वाचावी तसेच त्या क्षेत्रातील जाणकार व्यक्तींचा सल्लाही घ्यावा.

या सगळ्या गोष्टी आपण करू शकलो तर आपल्या वयात येणाऱ्या मुलांना मानसिक आजारांपासून दूर ठेवण्यास मदत होऊ शकते.

पालकांसाठी एक महत्त्वाचा सल्ला

वयात येणाऱ्या मुलांच्या पालकांना एक महत्त्वाचा सल्ला आहे — तुम्ही वयात येताना किती त्रास सहन केला, त्या काळात साधने उपलब्ध नसल्यामुळे तुम्हाला किती मानसिक ओढाताण सहन करावी लागली किंवा तुमच्या पालकांनी तुम्हाला कसा त्रास दिला याबद्दल मुलांना सतत सांगू नका. तसेच त्यांच्या परिस्थितीची तुमच्या परिस्थितीशी सतत तुलना करू नका.

यामुळे मुलांच्या मनावर विपरीत परिणाम होऊन त्यांना न्यूनगंड येऊ शकतो. तसेच डिप्रेशन येण्याची शक्यता वाढते.

या वयात होणाऱ्या शारीरिक बदलांशी जुळवून घेताना मुलांची चिडचिड होऊ शकते. त्यामुळे शक्य असल्यास त्यांचे म्हणणे ऐकून घ्या. तुम्ही त्यांचे मित्र होऊ शकणार नाहीत, पण त्यांच्या मदतीसाठी नेहमी तयार आहात असा विश्वास मुलांना दिलात तरी ते आयुष्यातील आव्हाने सहज पेलू शकतात.

नोकरीमुळे मानसिक ताण येऊ शकतो का?

होय, नक्कीच येऊ शकतो. न आवडणारी नोकरी दीर्घकाळ केल्याने फक्त मानसिक ताणच येतो असे नाही तर जीवनशैलीशी संबंधित अनेक आजारही होऊ शकतात.

यामध्ये उच्च रक्तदाब, थायरॉईडचे आजार, हार्मोनल असंतुलन, मायग्रेन, तसेच फ्रोझन शोल्डर किंवा मज्जासंस्थेशी संबंधित आजार होऊ शकतात.

न आवडणारी नोकरी किंवा व्यवसाय म्हणजे काय हे आपण समजून घेतले पाहिजे. वयात येणाऱ्या मुलांबद्दल बोलताना आपण म्हटले की जबरदस्तीने केलेल्या शैक्षणिक निवडीमुळे मुलांना मानसिक ताण येऊ शकतो. त्याचाच पुढचा टप्पा म्हणजे त्या शिक्षणाशी संबंधित नोकरी करावी लागणे.

अनेकदा व्यक्तीला वाटत असते की आपण यापेक्षा वेगळी आणि जास्त उत्पन्न देणारी नोकरी किंवा व्यवसाय करू शकलो असतो. ही सततची जाणीव मानसिक त्रास देऊ शकते. त्यामुळे स्वतःबद्दलची प्रतिमा कमी होते.

तसेच जर यासाठी कोणाला जबाबदार धरले जात असेल तर त्या व्यक्तीबद्दल कायमचा राग निर्माण होऊ शकतो.

अनेकदा घरच्या व्यवसायात मदत करण्यासाठी जबरदस्ती केली जाते किंवा दुसऱ्या शहरात जाण्याची संधी नसल्याने व्यक्तीला पारंपरिक व्यवसाय स्वीकारावा लागतो.

या गोष्टींचा परिणाम तात्काळ दिसत नसला तरी पुढे वैवाहिक जीवनात जोडीदारावर किंवा मुलांवर राग काढला जाऊ शकतो.

अनेक वेळा विवाहित महिलांना नोकरी करायची नसते किंवा ठराविक प्रकारची नोकरी करायची नसते. अशा परिस्थितीत त्यांची मानसिक अवस्था बिघडू शकते आणि पती-पत्नीमध्ये तणाव वाढू शकतो. अशावेळी समुपदेशन उपयुक्त ठरते.

बोलते व्हा, स्वस्थ राहा!
गायत्री जोशी
समुपदेशक